Tiêm phòng cúm rồi mà vẫn mắc
10 giờ trướcTháng 11 năm ngoái, gia đình tôi đã làm một việc mà có thể ít gia đình cùng thực hiện, đó là cả nhà đi tiêm phòng cúm mùa. Hai vợ chồng tôi tiêm vắc xin cúm bất hoạt qua đường tiêm bắp như thông thường. Hai bé con tôi thì sử dụng vắc xin sống giảm độc lực dạng xịt mũi, loại ở Nhật thường gọi là Furumisuto(フルミスト®). Khi đó tôi đã ngẩm trong bụng, “Năm nay chắc yên tâm rồi.” Thế nhưng đến tháng 2 đúng đỉnh dịch, cả nhà lần lượt sốt cao 39–40℃. Test nhanh cho kết quả dương tính cúm B (インフルエンザB型). Nhiều người bảo tôi: “Tiêm rồi mà vẫn mắc, vậy tiêm để làm gì?”. Chính câu hỏi đó khiến tôi bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn về cơ chế miễn dịch và vai trò thực sự của vắc xin cúm. Mời anh chị và các bạn nghe chia sẻ lần này của HICO nhé.
1️⃣ Vì sao tiêm rồi vẫn mắc cúm?
Điều đầu tiên chúng ta cần hiểu rõ, vắc xin cúm không có mục tiêu 100% ngăn virus xâm nhập cơ thể. Khác với một số vắc xin như rubella mục tiêu gần như ngăn chặn hoàn toàn nhiễm bệnh, vắc xin cúm chủ yếu giúp:
- Giảm nguy cơ phát bệnh
- Giảm mức độ nặng nếu mắc
- Giảm biến chứng và tử vong
Virus cúm có đặc điểm biến đổi liên tục qua hiện tượng trôi kháng nguyên (antigenic drift). Mỗi năm, các chủng vắc xin được lựa chọn dựa trên khuyến cáo của Tổ chức y tế thế giới WHO (世界保健機関). Tuy nhiên:
- Chủng lưu hành thực tế có thể lệch nhẹ
- Virus tiếp tục biến đổi
- Đáp ứng miễn dịch từng người khác nhau
Vì vậy, dù tiêm, vẫn có thể mắc. Và, miễn dịch không phải tấm khiên thép chặn virus ngay cửa mũi. Virus vẫn có thể xâm nhập niêm mạc hô hấp. Nhưng cơ thể đã được huấn luyện trước nên cơ thể chúng ta sẽ phản ứng nhanh hơn và kiểm soát tốt hơn.
2️⃣ Cơ chế miễn dịch: Cơ thể đã được chuẩn bị như thế nào?
Gia đình tôi sử dụng cả hai dạng vắc xin, nên tôi tìm hiểu kỹ sự khác biệt.
Vắc xin bất hoạt (tiêm bắp)
- Hệ miễn dịch nhận diện kháng nguyên virus
- Tạo kháng thể IgG trong máu
- Hình thành tế bào nhớ miễn dịch
Vắc xin sống giảm độc lực (xịt mũi)
- Kích thích miễn dịch tại niêm mạc mũi
- Tạo IgA tiết tại đường hô hấp
- Hoạt hóa miễn dịch tế bào
Hai cơ chế khác nhau, nhưng cùng mục tiêu: Giảm tải lượng virus và ngăn bệnh diễn tiến nặng
3️⃣ Vì sao vẫn sốt cao 39–40℃?
Khi virus cúm xâm nhập, chúng sẽ
- Đi qua niêm mạc mũi – họng
- Xâm nhập tế bào biểu mô đường hô hấp
- Nhân lên nhanh chóng
Kháng thể từ vắc xin không chặn được virus ngay lập tức. Chúng hoạt động khi virus bắt đầu nhân lên. Sốt cao thực chất là phản ứng miễn dịch:
- Interferon được tiết ra
- Cytokine gây viêm toàn thân
- Trung tâm điều nhiệt bị kích hoạt
Vì vậy, sốt cao không có nghĩa là vắc xin không hề có hiệu lực. Nó cho thấy hệ miễn dịch đang phản ứng mạnh mẽ. Trong trường hợp gia đình tôi:
- Sốt cao 2–3 ngày
- Không viêm phổi
- Không nhập viện
- Không ai bị biến chứng nghiêm trọng...
Đây mới là hiệu quả cốt lõi của vắc xin: giảm nặng và ngăn biến chứng nguy hiểm.
4️⃣ Vì sao tháng 2 vẫn mắc dù tiêm tháng 11?
Hiệu lực vắc xin cúm:
- Có tác dụng sau ~2 tuần
- Đạt đỉnh sau 3–4 tuần
- Duy trì khoảng 5–6 tháng
Tiêm tháng 11 sẽ bảo vệ tốt từ cuối tháng 11 đến khoảng tháng 4. Tháng 2 vẫn trong thời gian bảo vệ. Vậy nguyên nhân cả nhà mắc cúm có thể là:
- Chủng lưu hành lệch nhẹ so với chủng vắc xin
- Đáp ứng miễn dịch cá nhân khác nhau
- Phơi nhiễm tải lượng virus cao
5️⃣ Hiệu quả thực tế của vắc xin
Theo dữ liệu từ Bộ y tế Nhật, hiệu quả thực tế mà vắc xin mang lại có thể kể như,
- Người cao tuổi: giảm tử vong khoảng 80%
- Giảm nhập ICU khoảng 26%
- Giảm nguy cơ tử vong chung ~31%
Ở trẻ dưới 6 tuổi: hiệu quả ngăn phát bệnh khoảng 60%. Ở người cao tuổi: khoảng 34–55%.
Vì vậy, dù không tuyệt đối, giá trị của vắc xin trong y học cộng đồng là rất lớn.
Ngoài ra còn yếu tố miễn dịch cộng đồng, khi nhiều người tiêm, virus khó lan rộng, gián tiếp bảo vệ:
- Trẻ chưa đủ tuổi tiêm
- Người suy giảm miễn dịch
- Người có bệnh nền
6️⃣ Phân biệt phản ứng phụ và cúm thật
Phản ứng phụ vắc xin:
- Xuất hiện trong 24h sau tiêm
- Sốt nhẹ ~38℃
- Kéo dài 2–3 ngày
- Đau mỏi nhẹ
Cúm thật:
- Xuất hiện sau khi nhiễm 1–3 ngày
- Sốt 38–40℃
- Kéo dài 5 ngày
- Đau cơ rõ rệt, mệt nhiều
7️⃣ Điều trị: Thuốc uống 1 lần ゾフルーザ
Khi được chẩn đoán cúm B, bác sĩ đã kê cho gia đình tôi thuốc zofuruza hoạt chất: Baloxavir marboxil. Cơ chế của thuốc là, ức chế enzyme cap-dependent endonuclease ngăn virus sao chép RNA, giảm nhanh tải lượng virus. Ưu điểm:
- Uống duy nhất 1 lần
- Giảm thời gian sốt
- Giảm thời gian lây nhiễm
- Thuận tiện cho trẻ nhỏ
Hiệu quả cao nhất nếu dùng trong 48h đầu. Gia đình tôi dùng trong 24h, sốt giảm rõ sau 2–3 ngày. Tuy nhiên thuốc cũng được khuyến cáo rằng lưu ý trẻ nhỏ có hành động bất thường do tác dụng lên não.
8️⃣ Khi nào cần đi khám ngay?
Cần đặc biệt chú ý nếu có:
- Lơ mơ, rối loạn ý thức
- Co giật
- Thở nhanh, khó thở
- Nôn nhiều không uống được nước
- Trẻ <3 tháng sốt
Tại Nhật có thể gọi:
- #7119 (救急安心センター)
- #8000 (小児救急相談)
9️⃣ Sau tiêm vẫn cần phòng ngừa
Tiêm phòng không có nghĩa là an toàn tuyệt đối. Vẫn cần:
- Rửa tay
- Đeo khẩu trang nơi đông người
- Ngủ đủ 6–8 tiếng
- Dinh dưỡng cân bằng
Miễn dịch giảm dần sau 5–6 tháng nên cần tiêm nhắc lại mỗi năm.
Gia đình tôi đã mắc cúm B dù đã tiêm phòng. Nhưng:
- Không biến chứng
- Không nhập viện
- Không ai nguy hiểm tính mạng
- Hồi phục sau khoảng một tuần
Tiêm phòng cúm không phải để chứng minh “tôi sẽ không mắc”. Mà để đảm bảo rằng nếu mắc, tôi vẫn an toàn. Và năm nay, gia đình tôi vẫn sẽ tiêm lại. Còn bạn và gia đình thì sao? Nếu có điều gì muốn chia sẽ hãy nhắn tin ngay phía dưới bài viết này nhé.
Link tham khảo bài viết:
インフルエンザワクチン、なぜ必要？「打ってもかかる」から意味がない？実は違います！重症化予防の「命綱」を小児科専門医が解説 | 小児科・皮膚科 | 平井みらいこどもクリニック | 土曜診療
