Phản xạ thần kinh phế vị - Câu chuyện từ phòng thủ thuật và những điều bạn cần biết để phòng tránh

Trong một buổi phiên dịch gần đây, tôi được dịch cho một ca tiếp nhận bệnh nhân nam trẻ tuổi bị rách da cẳng chân do tai nạn. Vết thương không quá nghiêm trọng và bác sĩ đã quyết định gây tê tại chỗ để xử lý cho bệnh nhân. Mọi việc diễn ra suôn sẻ cho đến vài phút sau khi tiêm thuốc tê. Bệnh nhân đột nhiên tái mặt, toát mồ hôi lạnh, than buồn nôn, chóng mặt rồi lả đi. Huyết áp tụt nhanh, mạch chậm. Đây không phải sốc phản vệ, cũng không phải biến chứng của thuốc tê. Đó là phản xạ thần kinh phế vị, một hiện tượng sinh lý quen thuộc trong lâm sàng nhưng có thể khiến người chứng kiến hoảng hốt nếu chưa từng gặp. Bài viết dưới đây của HICO sẽ giúp bạn hiểu rõ phản xạ thần kinh phế vị là gì, vì sao xảy ra, có nguy hiểm không và làm thế nào để phòng tránh dựa trên kiến thức y học và bằng chứng khoa học hiện có nhé.

Phản xạ thần kinh phế vị là gì?

Phản xạ thần kinh phế vị (迷走神経反射; Vasovagal reflex hay vasovagal syncope) là một dạng rối loạn điều hòa của hệ thần kinh tự chủ, trong đó dây thần kinh phế vị hoạt động quá mức. Dây thần kinh phế vị thuộc hệ phó giao cảm, có vai trò làm chậm nhịp tim và hạ huyết áp. Khi bị kích thích mạnh bởi đau đớn, sợ hãi, căng thẳng hoặc thay đổi tư thế đột ngột, phế vị tăng hoạt động khiến,

Nhịp tim giảm
Mạch máu giãn ra
Huyết áp tụt
Lưu lượng máu lên não giảm tạm thời

Hậu quả là xuất hiện một loạt triệu chứng như choáng váng, buồn nôn, lạnh run, thậm chí ngất xỉu thoáng qua. Theo các nghiên cứu dịch tễ học, phản xạ phế vị là nguyên nhân phổ biến nhất của ngất ở người trẻ tuổi, đặc biệt trong độ tuổi 10–30.

Vì sao phản xạ này xảy ra?

Cơ chế được giải thích dựa trên hiện tượng gọi là Bezold–Jarisch reflex là một phản xạ tim　mạch sinh lý, trong đó kích thích các thụ thể cảm giác ở tim (đặc biệt là ở thành thất trái) sẽ gây ra ba phản ứng đặc trưng: Nhịp tim chậm lại, hạ huyết áp, giãn mạch ngoại biên. Cụ thể là khi tim co bóp trong tình trạng thể tích máu giảm (ví dụ mất nước, đứng lâu), các thụ thể ở tim bị kích thích và gửi tín hiệu ngược lên não, làm tăng hoạt động phế vị và ức chế giao cảm.

Các yếu tố khởi phát thường gặp

Đau đột ngột (tiêm, khâu vết thương, lấy máu)
Nhìn thấy máu
Lo âu, sợ hãi
Đứng lâu trong môi trường nóng
Mất nước
Hạ đường huyết
Thiếu ngủ, mệt mỏi
Hành kinh ở nữ giới

Trong trường hợp bệnh nhân trên, yếu tố kích hoạt là đau, lo lắng, nằm lâu trước thủ thuật.

Triệu chứng điển hình

Trước khi ngất, người bệnh thường có “tiền triệu” kéo dài vài giây đến vài phút:

Chóng mặt
Hoa mắt, nhìn mờ hoặc tối sầm
Buồn nôn
Đổ mồ hôi lạnh
Da tái nhợt
Cảm giác ớn lạnh
Nhịp tim chậm

Nếu không kịp ngồi hoặc nằm xuống, bệnh nhân có thể mất ý thức ngắn (thường < 1–2 phút). Khi nằm ngang, máu lên não được phục hồi và bệnh nhân tỉnh lại nhanh chóng, không để lại di chứng thần kinh.

Có nguy hiểm không?

Phản xạ phế vị đa số trường hợp lành tính, không gây tổn thương não và không phải bệnh tim nguy hiểm. Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất là chấn thương do té ngã. Điều quan trọng là phải phân biệt với các nguyên nhân ngất nguy hiểm hơn như:

Rối loạn nhịp tim
Bệnh van tim nặng
Hạ đường huyết nặng
Xuất huyết não
Thuyên tắc phổi

Nếu ngất xảy ra khi đang gắng sức, có đau ngực, hồi hộp kéo dài hoặc tiền sử bệnh tim, cần đi khám chuyên khoa tim mạch.

Xử trí khi xuất hiện triệu chứng

Khi cảm thấy chóng mặt hoặc buồn nôn:

Ngồi hoặc nằm ngay lập tức
Kê cao chân
Nới lỏng quần áo
Hít thở sâu, chậm
Uống nước nếu tỉnh táo

Các nghiệm pháp co cơ (được chứng minh giúp tăng huyết áp tạm thời)

Bắt chéo chân và siết cơ đùi
Nắm chặt hai tay và kéo căng
Siết chặt cơ bụng
Ngồi cúi đầu giữa hai gối

Phòng ngừa tái phát

Dựa trên khuyến cáo lâm sàng:

Uống đủ nước (2–2,5 lít/ngày nếu không có chống chỉ định)
Tăng nhẹ lượng muối nếu không bị tăng huyết áp
Tránh đứng lâu một chỗ
Không nhịn đói
Ngủ đủ giấc
Tập thể dục đều đặn để cải thiện trương lực mạch máu
Thông báo với nhân viên y tế nếu bạn từng ngất khi tiêm hay làm thủ thuật

Trong môi trường y khoa, bệnh nhân có tiền sử phản xạ phế vị nên được:

Nằm khi làm thủ thuật
Theo dõi huyết áp
Trấn an tâm lý trước khi can thiệp

Khi nào cần đi khám?

Bạn nên đi khám nếu:

Ngất nhiều lần trong thời gian ngắn
Ngất khi đang vận động
Có tiền sử bệnh tim
Có người thân đột tử
Sau ngất có co giật hoặc lú lẫn kéo dài

Các xét nghiệm có thể bao gồm:

Điện tâm đồ
Siêu âm tim
Xét nghiệm đường huyết
Nghiệm pháp bàn nghiêng (Head-up tilt test)

Phản xạ thần kinh phế vị là nguyên nhân phổ biến nhất của ngất ở người trẻ. Phần lớn lành tính và có thể kiểm soát bằng thay đổi lối sống và nhận biết sớm tiền triệu. Trong trường hợp bệnh nhân nam tôi đã phiên dịch thì bệnh nhân đã mau chóng được truyền dịch nhẹ và theo dõi vài phút, huyết áp đã ổn định hoàn toàn. Nếu bạn từng có trải nghiệm tương tự khi tiêm, nhổ răng hoặc nhìn thấy máu, rất có thể đó cũng là phản xạ phế vị. Và tin vui là bạn hoàn toàn có thể phòng ngừa nó đấy ạ.

Link tham khảo bài viết:

迷走神経反射とは？症状が起きる原因と予防方法を医師が詳しく解説！｜医療法人社団MYメディカルクリニック

［院長コラム］迷走神経反射 ― 急に立ち上がったときの「ふらつき」の正体 ― - 柏みんなクリニックイオン柏院2F 小児科耳鼻科アレルギー科内科