NHẬT BẢN CHUẨN BỊ GHÉP THẬN HEO CHO NGƯỜI

Trong nhiều thập kỷ, tình trạng thiếu hụt nguồn tạng hiến được xem là bài toán nan giải của y học hiện đại. Hàng triệu bệnh nhân trên thế giới phải sống phụ thuộc vào máy móc hỗ trợ hoặc chờ đợi nhiều năm để có cơ hội được ghép tạng. Riêng với bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối, việc chạy thận nhân tạo có thể kéo dài suốt đời nếu không tìm được nguồn thận phù hợp.

Chính vì vậy, thông tin Nhật Bản đang chuẩn bị thực hiện ca ghép thận heo đầu tiên trên người được đăng đồng loạt trên các diễn đàn báo chí ngày 22/5 vừa qua đã tạo nên sự chú ý đặc biệt trong giới y học quốc tế. Nếu mọi thủ tục được phê duyệt đúng tiến độ, quốc gia này có thể tiến hành thử nghiệm lâm sàng đầu tiên vào năm 2028, đánh dấu lần đầu tiên Nhật Bản chính thức bước vào lĩnh vực cấy ghép khác loài. Đây không chỉ là một thử nghiệm y học đơn thuần, mà còn được xem là bước tiến có khả năng thay đổi toàn bộ lịch sử ngành cấy ghép tạng.

Tại Nhật Bản, giống như nhiều quốc gia phát triển khác, số lượng bệnh nhân chờ ghép thận luôn cao hơn rất nhiều so với số lượng tạng hiến thực tế. Theo các số liệu được công bố trong các nghiên cứu liên quan đến dự án, hiện có hơn 14.000 người đang nằm trong danh sách chờ ghép thận tại Nhật Bản, trong khi số ca ghép từ người hiến chết não chỉ dao động khoảng vài trăm trường hợp mỗi năm. Thời gian chờ đợi trung bình có thể kéo dài tới hơn một thập kỷ. Nhiều bệnh nhân lớn tuổi thậm chí không còn đủ thời gian hoặc điều kiện sức khỏe để chờ đến lượt được ghép tạng.

Trong bối cảnh đó, các nhà khoa học bắt đầu đặt ra một câu hỏi táo bạo. Nếu không thể tìm đủ nội tạng từ con người, liệu có thể sử dụng nội tạng từ động vật để cứu sống bệnh nhân hay không? Đó chính là tiền đề cho sự ra đời của lĩnh vực Cấy ghép khác loài.

Vì sao các nhà khoa học chọn heo?

Thoạt nghe, ý tưởng ghép nội tạng từ heo sang người có vẻ giống một câu chuyện khoa học viễn tưởng. Tuy nhiên, trên thực tế, heo từ lâu đã được xem là ứng viên phù hợp nhất cho lĩnh vực này. Kích thước các cơ quan nội tạng của heo tương đối gần với con người. Loài vật này cũng có khả năng sinh sản nhanh, dễ nhân giống và đã được sử dụng trong y học từ nhiều thập kỷ trước thông qua các sản phẩm như van tim sinh học. Vấn đề lớn nhất không nằm ở kích thước hay cấu trúc cơ quan, mà ở phản ứng miễn dịch.

Khi một cơ quan động vật được cấy ghép vào cơ thể người, hệ miễn dịch sẽ ngay lập tức nhận diện đó là vật lạ và tấn công mạnh mẽ. Hiện tượng này được gọi là thải ghép siêu cấp. Trong quá khứ, đây chính là rào cản khiến các nỗ lực cấy ghép khác loài gần như không thể thành công.

Bước ngoặt chỉ xuất hiện trong những năm gần đây khi công nghệ chỉnh sửa gen phát triển mạnh mẽ. Nhờ các kỹ thuật như CRISPR, các nhà khoa học có thể loại bỏ hoặc thay đổi những gene gây phản ứng miễn dịch mạnh, đồng thời bổ sung những gene giúp cơ quan của heo tương thích hơn với cơ thể người.

Dự án đang được triển khai bởi startup công nghệ sinh học PorMedTec, một doanh nghiệp phát triển từ Đại học Meiji. Theo kế hoạch, công ty sẽ nộp hồ sơ thử nghiệm lâm sàng lên Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Thiết bị Y tế Nhật Bản (PMDA) vào cuối năm tài khóa 2026. Trong năm 2027, hệ thống nuôi dưỡng heo chỉnh sửa gen, cơ sở sản xuất và các điều kiện kỹ thuật sẽ được hoàn thiện. Nếu quá trình thẩm định thuận lợi, ca ghép đầu tiên có thể được thực hiện vào đầu năm 2028.

Những con heo dùng để lấy thận không phải là heo thông thường. Chúng được tạo ra từ các tế bào đã trải qua khoảng 10 khâu chỉnh sửa gene nhằm giảm nguy cơ đào thải, hạn chế rối loạn đông máu và giảm nguy cơ lây truyền virus từ động vật sang người. Sau khi được nhân bản và nuôi dưỡng trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt, thận của chúng mới được sử dụng cho mục đích ghép tạng.

Đối tượng thử nghiệm dự kiến là các bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối đang phải chạy thận nhân tạo, chủ yếu trong độ tuổi 50–60 và không có các bệnh lý tim mạch nặng kèm theo. Một trong những tiêu chí đánh giá thành công bước đầu là khả năng giúp bệnh nhân ngừng chạy thận trên 24 tuần sau phẫu thuật.

Nhiều người cho rằng Nhật Bản là cường quốc công nghệ nên lẽ ra phải đi đầu trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, thực tế lại hoàn toàn ngược lại. Mỹ và Trung Quốc đã thực hiện các ca ghép tim hoặc thận heo cho người từ trước, trong khi Nhật Bản chỉ mới chuẩn bị bước vào thử nghiệm lâm sàng. Nguyên nhân nằm ở cách tiếp cận rất đặc trưng của y học Nhật Bản. Trong các lĩnh vực liên quan đến gene, tế bào gốc hay cấy ghép, Nhật luôn đặt yếu tố an toàn và đạo đức lên hàng đầu. Những vấn đề như nguy cơ phát sinh dịch bệnh mới, khả năng lây truyền virus từ động vật, quyền lợi động vật hay tác động lâu dài tới xã hội đều được xem xét vô cùng thận trọng.

Bên cạnh đó, Nhật Bản cũng có lịch sử đặc biệt liên quan đến hiến tạng sau chết não. Trong nhiều năm, xã hội Nhật vẫn tồn tại những tranh luận về khái niệm chết não, khiến số lượng tạng hiến luôn ở mức thấp hơn so với nhu cầu thực tế. Chính sự thận trọng này khiến Nhật đi chậm hơn nhiều quốc gia khác, nhưng đồng thời cũng giúp họ xây dựng được hệ thống pháp lý và tiêu chuẩn an toàn rất chặt chẽ trước khi bước vào thử nghiệm trên người.

Nhiều chuyên gia cho rằng cấy ghép khác loài có thể trở thành giải pháp trung gian giúp bệnh nhân kéo dài sự sống trong khi chờ đợi những công nghệ hoàn thiện hơn. Về lâu dài, đích đến cuối cùng của y học tái tạo có thể là các cơ quan được tạo ra từ tế bào iPS, organoid hoặc nội tạng nhân tạo. Tuy nhiên, các công nghệ đó vẫn cần thêm nhiều năm nghiên cứu. Trong khi chờ đợi, một quả thận heo có khả năng hoạt động trong cơ thể người vài năm, thậm chí lâu hơn, có thể giúp thay đổi cuộc sống của hàng chục nghìn bệnh nhân đang phải chạy thận nhân tạo.

Việt Nam đang ở đâu trong cuộc đua này?

Trong khi Nhật Bản chuẩn bị thực hiện ca ghép thận heo đầu tiên trên người, Việt Nam hiện vẫn chưa bước vào nghiên cứu hay thử nghiệm ghép các cơ quan nội tạng động vật như tim, gan hoặc thận. Tuy nhiên, Việt Nam cũng đã bắt đầu tiếp cận những ứng dụng đầu tiên của công nghệ cấy ghép khác loài. Tháng 4/2026, tại Hà Nội đã diễn ra Hội thảo Khoa học Quốc tế về Giác mạc sinh học, nơi công nghệ sử dụng giác mạc có nguồn gốc từ lợn được giới thiệu như một giải pháp điều trị mới cho bệnh nhân giác mạc trong nước. Các bệnh viện chuyên khoa mắt lớn đã tham gia đánh giá tiềm năng ứng dụng của loại vật liệu sinh học này trong bối cảnh nguồn giác mạc hiến tặng còn rất hạn chế. Dù còn cách khá xa mục tiêu ghép thận hay ghép tim từ động vật, những bước đi ban đầu này cho thấy Việt Nam đã bắt đầu tham gia vào làn sóng phát triển của y học tái tạo và cấy ghép khác loài. Nếu Nhật Bản đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc cách mạng ghép tạng, thì Việt Nam hiện đang xây dựng những viên gạch nền móng đầu tiên cho tương lai của lĩnh vực này.

Và biết đâu, trong vài thập kỷ tới, những công nghệ mà hôm nay chúng ta vẫn xem là đột phá tại Nhật Bản sẽ dần trở thành hiện thực trong các bệnh viện của Việt Nam. Khi đó, cuộc chiến kéo dài hàng chục năm chống lại tình trạng thiếu hụt nguồn tạng hiến có thể sẽ bước sang một chương hoàn toàn mới của lịch sử y học.

Tài liệu tham khảo:

https://newspicks.com/news/16724563/

https://news.yahoo.co.jp/articles/2f395b11f044608c0c09e0e1843093b917af5e24

https://newspicks.com/news/16724563/

https://mainichi.jp/articles/20260521/k00/00m/100/197000c

https://vietnamfinance.vn/viet-nam-tiep-can-cong-nghe-ghep-tang-dong-vat-cho-nguoi-d143429.html