Liệt mặt do virus. Có nên sốt ruột khi chưa thấy phục hồi?

Hội chứng Ramsay Hunt – ラムゼイ・ハント症候群

Bệnh này do virus thủy đậu–zona VZV tái hoạt động ở vùng dây thần kinh mặt.

Ngoài liệt mặt, người bệnh có thể có:

• Đau tai dữ dội.
• Mụn nước hoặc ban zona ở tai, ống tai, màng nhĩ hay trong miệng.
• Chóng mặt.
• Ù tai hoặc giảm thính lực.
• Rối loạn vị giác.

Có trường hợp không xuất hiện mụn nước, gọi là zoster sine herpete – ZSH, nên ban đầu có thể bị nhầm với liệt Bell. Nếu đau tai rất mạnh, chóng mặt hoặc giảm thính lực thì phải nghĩ tới Ramsay Hunt ngay cả khi chưa thấy mụn nước.

Ramsay Hunt thường nặng hơn, hồi phục chậm hơn và có nguy cơ để lại di chứng cao hơn liệt Bell.

2. Vì sao virus lại làm liệt cả một bên mặt?

Dây thần kinh mặt đi từ não, chạy qua một đường ống bằng xương rất hẹp trong xương thái dương rồi mới ra ngoài để phân nhánh đến các cơ mặt.

Khi virus tái hoạt động, quá trình sau có thể xảy ra:

Virus tái hoạt động → dây thần kinh bị viêm → dây thần kinh phù lên → bị chèn ép trong ống xương hẹp → tuần hoàn máu đến dây thần kinh giảm → lớp myelin và sợi trục bị tổn thương → tín hiệu không truyền được đến cơ mặt.

Mức độ tổn thương có thể khác nhau:

• Nếu chủ yếu chỉ phù nề và tổn thương lớp myelin, tín hiệu thần kinh có thể trở lại tương đối nhanh.
• Nếu sợi trục thần kinh đã bị thoái hóa, quá trình phục hồi sẽ kéo dài nhiều tháng.
• Nếu tổn thương rất nặng, các sợi thần kinh mọc lại có thể đi nhầm đường, gây ra vận động đồng bộ bệnh lý – 病的共同運動. Ví dụ, khi ăn hoặc cử động miệng thì mắt tự động nhắm lại.

Vì vậy, việc đã uống hết thuốc mà khuôn mặt chưa cử động ngay không có nghĩa là thuốc không có tác dụng. Thuốc được dùng chủ yếu để hạn chế tổn thương trong giai đoạn đầu; còn quá trình tái tạo thần kinh phải cần thêm thời gian.

3. Thuốc điều trị có tác dụng gì?

Corticoid: Thuốc thường dùng là prednisolone.

Mục đích của corticoid là:

• Giảm viêm.
• Giảm phù nề dây thần kinh.
• Giảm tình trạng dây thần kinh bị chèn ép trong ống xương.
• Hạn chế tổn thương tiến triển từ lớp myelin đến sợi trục.

Đối với liệt Bell, hướng dẫn điều trị khuyến cáo nên bắt đầu corticoid trong vòng 72 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng. Đây là giai đoạn thuốc có khả năng mang lại lợi ích lớn nhất. Liều và thời gian dùng phụ thuộc vào tuổi, cân nặng, mức độ liệt, bệnh tiểu đường, bệnh dạ dày và các bệnh kèm theo; người bệnh không nên tự mua hoặc tự tăng liều.

Corticoid cần được sử dụng thận trọng vì có thể gây:

• Tăng đường huyết.
• Mất ngủ.
• Khó chịu ở dạ dày hoặc xuất huyết tiêu hóa.
• Tăng huyết áp.
• Tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Thuốc kháng virus

Các thuốc có thể được sử dụng gồm valacyclovir, acyclovir hoặc famciclovir.

Thuốc kháng virus:

• Không sửa chữa trực tiếp dây thần kinh đã bị tổn thương.
• Có tác dụng ức chế quá trình virus tiếp tục nhân lên.
• Có giá trị nhất khi được bắt đầu sớm, thường trong vòng 72 giờ.

Đối với liệt Bell nhẹ, corticoid là phương pháp có bằng chứng rõ ràng nhất. Thuốc kháng virus không nên dùng một mình thay cho corticoid; bác sĩ có thể phối hợp thuốc kháng virus trong trường hợp liệt nặng hoặc nghi ngờ virus herpes/zona.

Đối với Ramsay Hunt, thông thường cần phối hợp corticoid và thuốc kháng virus, đặc biệt khi có đau tai, mụn nước, chóng mặt hoặc giảm thính lực.

Vitamin B12 và thuốc hỗ trợ tuần hoàn

Vitamin B12, chẳng hạn mecobalamin, đôi khi được dùng để hỗ trợ chuyển hóa và phục hồi thần kinh. Tuy nhiên, đây là thuốc hỗ trợ, không thể thay thế corticoid và thuốc kháng virus trong giai đoạn cấp.

Việc uống vitamin kéo dài cũng không bảo đảm dây thần kinh sẽ hồi phục nhanh hơn.

Bảo vệ mắt

Đây không phải việc phụ mà là một phần rất quan trọng của điều trị. Nếu mắt không nhắm kín, giác mạc có thể bị khô, trầy xước, viêm hoặc loét. Người bệnh có thể cần:

• Nước mắt nhân tạo vào ban ngày.
• Thuốc mỡ tra mắt vào ban đêm.
• Kính bảo vệ khi ra ngoài.
• Dán hoặc che mắt đúng cách khi ngủ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Nếu mắt đỏ, đau, sợ ánh sáng hoặc nhìn mờ, cần khám mắt sớm, không nên tiếp tục chờ.

4. Vì sao đã điều trị xong mà vẫn phải chờ?

Thuốc điều trị cấp thường chỉ dùng trong khoảng một đến hai tuần, nhưng phục hồi thần kinh cần lâu hơn rất nhiều.

Nếu sợi trục thần kinh bị tổn thương, nó phải tái tạo và mọc dần về phía các cơ mặt. Quá trình này diễn ra chậm. Sau khi sợi thần kinh đến được cơ, não và cơ mặt còn phải học lại cách phối hợp vận động.

Có thể hình dung quá trình phục hồi như sau:

Không phải tất cả người bệnh đều phục hồi theo đúng bảng này. Người liệt không hoàn toàn có thể hồi phục nhanh, trong khi người liệt hoàn toàn hoặc bị Ramsay Hunt có thể cần nhiều tháng.

5. Khi nào cần đánh giá mức độ tổn thương và tiên lượng?

Bác sĩ thường đánh giá mức độ liệt bằng:

• Thang điểm 柳原法 – Yanagihara, tối đa 40 điểm.
• Phân độ House–Brackmann, từ độ I đến độ VI.
• Khả năng nhăn trán, nhắm mắt, phồng má, huýt sáo và nâng khóe miệng.

Trong trường hợp liệt hoàn toàn hoặc rất nặng, có thể cần:

• ENoG – điện thần kinh đồ.
• Điện cơ kim.
• Phản xạ cơ bàn đạp.
• Các xét nghiệm điện sinh lý khác.

ENoG không có giá trị cao nếu thực hiện quá sớm, trước khi quá trình thoái hóa thần kinh lan đến vị trí có thể đo được. Theo tài liệu chuyên ngành, xét nghiệm thường có ý nghĩa hơn từ khoảng ngày thứ 6 trở đi. Chỉ số rất thấp, chẳng hạn ENoG dưới 10%, cho thấy tổn thương sợi trục nặng và nguy cơ để lại di chứng cao hơn, nhưng không đồng nghĩa chắc chắn rằng khuôn mặt sẽ không bao giờ phục hồi.

6. Có cần vật lý trị liệu không?

Có thể cần, nhưng phải đúng thời điểm và đúng phương pháp. “Càng tập mạnh càng mau khỏi” là một quan niệm không đúng.

Giai đoạn chưa có cử động hoặc mới phát bệnh

Mục tiêu chủ yếu là:

• Bảo vệ mắt.
• Giữ cơ mặt mềm mại.
• Tránh co cứng.
• Chờ thần kinh tái chi phối cơ.

Có thể thực hiện massage hoặc kéo giãn rất nhẹ nếu đã được hướng dẫn. Không nên:

• Cố nhăn mặt nhiều lần.
• Liên tục nghiến răng, phồng má hoặc kéo miệng thật mạnh.
• Tập trước gương với biên độ lớn.
• Dùng tay kéo mạnh bên liệt.
• Tự dùng máy điện xung hoặc kích thích điện.

Cố gắng vận động mạnh khi tín hiệu thần kinh chưa hồi phục không làm sợi thần kinh mọc nhanh hơn.

Khi bắt đầu có cử động

Đây là lúc chương trình phục hồi thần kinh–cơ mặt có thể hữu ích. Người bệnh được hướng dẫn:

• Tập từng động tác nhỏ và chậm.
• Tập đối xứng hai bên.
• Không dùng lực quá mức.
• Dùng gương hoặc phản hồi sinh học để kiểm soát cử động.
• Ngăn mắt và miệng cử động kéo theo nhau.
• Kéo giãn những cơ bắt đầu co cứng.

Tốt nhất nên được hướng dẫn bởi chuyên viên có kinh nghiệm riêng về liệt dây thần kinh mặt, vì phục hồi chức năng cơ mặt khác với tập cơ tay chân thông thường.

Có nên kích thích điện?

Không nên tự thực hiện thường quy. Hiện nay bằng chứng về lợi ích của kích thích điện còn không thống nhất; nhiều chuyên gia lo ngại nó có thể củng cố những kiểu co cơ không đúng và làm tăng nguy cơ vận động đồng bộ bệnh lý. Đồng thuận quốc tế về trị liệu liệt mặt không khuyến cáo sử dụng thường quy cho đa số người bệnh.

Chỉ nên cân nhắc trong những trường hợp đặc biệt và dưới sự giám sát của nhóm chuyên môn về dây thần kinh mặt.

7. Khi nào được xem là “không còn khả năng cải thiện”?

Không thể lấy mốc vài tuần hoặc vừa uống hết thuốc để kết luận.

Cần phân biệt ba mốc:

Sau 3 tháng vẫn chưa phục hồi đầy đủ

Đây không phải kết luận không thể hồi phục, nhưng là mốc cần đánh giá lại. Hướng dẫn khuyến cáo chuyển khám chuyên khoa dây thần kinh mặt nếu sau ba tháng vẫn phục hồi không hoàn toàn, hoặc sớm hơn nếu xuất hiện triệu chứng thần kinh mới, mắt có vấn đề hay tình trạng tiếp tục nặng lên.

Bác sĩ cần xem lại:

• Chẩn đoán ban đầu có đúng là liệt Bell không?
• Có phải Ramsay Hunt không có mụn nước không?
• Có khối u, tổn thương tai, bệnh tự miễn hoặc bệnh thần kinh khác không?
• Dây thần kinh đã bắt đầu tái chi phối cơ chưa?
• Có xuất hiện co cứng hoặc vận động đồng bộ bệnh lý không?

Sau 6 tháng

Nếu vẫn không có bất kỳ cử động nào, cần được đánh giá chuyên sâu bằng điện cơ, hình ảnh học và khám chuyên khoa. Tuy nhiên, một số trường hợp tổn thương nặng vẫn có thể tiếp tục phục hồi sau sáu tháng.

Khoảng 12 tháng

Đây thường là mốc có thể đánh giá tương đối ổn định kết quả phục hồi tự nhiên và mức độ di chứng. Phần lớn khả năng phục hồi đã biểu hiện vào thời điểm này, nhưng “còn liệt sau một năm” không có nghĩa là không còn điều trị được.

Nếu còn:

• Co cứng mặt.
• Miệng cử động thì mắt nhắm lại.
• Mắt và miệng mất cân đối.
• Khó nhắm mắt hoặc khó cười.

người bệnh vẫn có thể được điều trị bằng phục hồi thần kinh–cơ chuyên biệt, tiêm botulinum toxin hoặc phẫu thuật tạo hình, tùy tình trạng. Vận động đồng bộ bệnh lý thường bắt đầu xuất hiện từ khoảng tháng thứ ba và có thể tiến triển dần.

Riêng trường hợp dây thần kinh bị cắt đứt do phẫu thuật hoặc chấn thương, không nên áp dụng nguyên tắc “chờ một năm” giống liệt do virus. Khi đó phải đánh giá tái tạo thần kinh sớm, vì cơ mặt không nhận được tín hiệu quá lâu có thể teo và mất chức năng không hồi phục.

8. Vậy có nên sốt ruột không?

Không nên hoảng sợ vì sau một hoặc hai tuần chưa thấy mặt cử động lại. Đây vẫn có thể là diễn biến bình thường.

Nhưng cũng không nên nghĩ rằng chỉ cần chờ là đủ. Sự “kiên nhẫn đúng cách” bao gồm:

• Điều trị sớm trong cửa sổ có lợi.
• Bảo vệ mắt cẩn thận.
• Tái khám và ghi nhận điểm liệt theo từng giai đoạn.
• Không tự tập mạnh hoặc tự dùng điện xung.
• Bắt đầu phục hồi chức năng đúng lúc.
• Đánh giá lại nếu sau ba tháng phục hồi chưa đầy đủ.

Dây thần kinh mặt phục hồi theo đơn vị tuần và tháng, không phải đơn vị ngày. Vì vậy, bạn hãy kiên nhẫn nhưng phải kiên nhẫn dưới sự theo dõi y tế bạn nhé.

Link tổng hợp bài viết:

ベル麻痺とは？原因・症状・治療法を脳神経外科専門医が解説｜顔面神経麻痺の早期受診

顔面神経麻痺の原因とタイプ別の症状 – 東京大学大学院医学系研究科 形成外科学分野