GIAO TIẾP Y KHOA NHÌN TỪ TRẢI NGHIỆM CỦA PHIÊN DỊCH VIÊN Y TẾ

Phiên dịch viên y tế khi đứng “Giữa hai chiến tuyến” - Vì sao bệnh nhân muốn khỏi nhanh, nhưng bác sĩ không thể chiều theo?

Trong nhiều năm làm phiên dịch y tế Nhật –Việt, tôi ngồi giữa không biết bao nhiêu cuộc khám mà ở đó, hai thế giới hoàn toàn khác nhau đối thoại qua phiên dịch đã được truyền đạt đầy đủ nhưng lại không thật sự hiểu nhau. Một bên là bệnh nhân đang lo lắng, mong có kết luận ngay và một toa thuốc đủ mạnh để “đỡ liền”. Bên còn lại là bác sĩ, cẩn trọng, từng bước kiểm tra, giải thích, rồi xin thời gian theo dõi.

Tôi – người đứng giữa – trở thành người thu hẹp khoảng cách hoặc phá bỏ khoảng cách, nhưng đôi khi lại bị kéo căng bởi hai kỳ vọng trái ngược.

Vậy điều gì tạo nên sự lệch pha ấy? Và phiên dịch viên cần hiểu gì để tránh bị cuốn vào căng thẳng? HICO xin được chia sẻ kinh nghiệm và nêu quan điểm cá nhân cho anh chị em trong nghề.

1. Khi bệnh nhân chỉ mong mau khỏi – Nỗi lo rất thật mà phiên dịch viên cảm nhận rõ nhất

Là người trực tiếp nghe giọng bệnh nhân, nhìn nét mặt họ, tôi cảm nhận rất rõ mong muốn cấp bách:

“Bác sĩ ơi, nói cho tôi biết bệnh là gì đi.”
“Cho tôi thuốc mạnh chút, chứ vậy chịu không nổi.”

Đó không phải đòi hỏi quá đáng, mà là phản ứng tự nhiên khi họ đang sợ hãi.
Trong khoảnh khắc đó, phiên dịch viên bị đặt vào vị trí tiếp nhận trọn vẹn cảm xúc:

• giọng nghẹn
• tốc độ nói tăng
• lời lặp đi lặp lại
• dùng nhiều từ phóng đại (“đau muốn chết”, “mệt lắm rồi”)

Nhưng tôi cũng hiểu rằng các triệu chứng nhất là triệu chứng tâm lý hoặc cơ năng có thể bắt nguồn từ:

• rối loạn lo âu
• bệnh lý nội khoa tiềm ẩn
• thay đổi hormone
• thiếu ngủ, stress, kiệt sức
• hoặc hoàn toàn không phải bệnh nguy hiểm

Vì vậy, nếu bác sĩ chiều theo “muốn khỏi nhanh” bằng thuốc mạnh thì sẽ:

• dễ chẩn đoán sai
• tăng nguy cơ tác dụng phụ
• kéo dài thời gian điều trị
• bệnh nhân lệ thuộc thuốc an thần / giảm đau
• và cuối cùng… bệnh không hề thuyên giảm

Phiên dịch viên khi hiểu điều này sẽ dịch trung thực mà không “khuếch đại” theo cảm xúc của bệnh nhân.

2. “Sao bác sĩ không cho thuốc ngay đi?” – Góc nhìn chuyên môn mà phiên dịch viên cần chú ý

Một trong những câu hỏi bệnh nhân hay ném cho tôi sau buổi khám là:

“Sao bác sĩ không làm xét nghiệm này?”
“Sao không cho thuốc luôn?”
“Sao nói chuyện vòng vòng vậy?”

Nhưng tôi biết rằng bác sĩ không được làm theo cảm xúc, mà phải dựa trên ba nguyên tắc y khoa:

① Chẩn đoán đúng thì điều trị mới đúng: Không biết nguyên nhân không thể cho thuốc bừa bãi.

②Mối quan hệ lợi ích – rủi ro:

Thuốc nào cũng có tác dụng phụ. Xét nghiệm nào cũng có giới hạn và rủi ro.

③ Trách nhiệm nghề nghiệp

Bác sĩ phải chịu trách nhiệm cho mọi quyết định. Nói cách khác:

👉 Bệnh nhân muốn nhanh
👉 Bác sĩ ưu tiên an toàn

Phiên dịch viên là người cảm nhận rõ nhất khoảng cách này trong từng buổi khám.

3. Giao tiếp y khoa – phiên dịch viên ở tuyến đầu của “sự lệch pha”

Nhiều buổi khám tôi chứng kiến sự căng thẳng không đến từ bệnh, mà từ… hiểu nhầm.

Ví dụ:

• Bác sĩ giải thích chậm thì bệnh nhân nghĩ “bác sĩ giấu bệnh”
• Bác sĩ im lặng ghi vào bệnh án thì bệnh nhân tưởng “có gì nguy hiểm”
• Bệnh nhân nói vòng vo thì bác sĩ hiểu sai mức độ triệu chứng

Và khi hai bên không hiểu nhau, phiên dịch viên chính là người phải “giải mã”:

• lời nói
• sắc thái
• giọng điệu
• khoảng ngừng
• ánh mắt

Nhiều lúc, chỉ cần bác sĩ đổi tư thế ngồi từ quay màn hình sang quay về phía bệnh nhân — là không khí buổi khám thay đổi hoàn toàn.Và phiên dịch viên nhìn thấy điều đó rất rõ.

4. Ba tầng quan hệ bác sĩ – bệnh nhân mà phiên dịch viên phải nhận diện ngay lập tức

Trong thực tế dịch bệnh viện, tôi gặp đủ ba mối quan hệ:

① Chuyên gia – không chuyên gia

② Người cung cấp dịch vụ – người tiêu dùng

③ Con người – con người

Tầng thứ ba ít được nói đến, nhưng chính là thứ giúp phiên dịch viên làm mềm không khí buổi khám.

5. Vì sao giao tiếp dễ lệch pha? 

Ngay từ phút đầu bước vào phòng khám, bệnh nhân thì mang theo lo âu còn bác sĩ mang theo trách nhiệm chuyên môn; Phiên dịch viên y tế lại mang theo áp lực phải trung lập tuyệt đối. Ba hướng kỳ vọng khác nhau khiến cuộc nói chuyện dễ “lệch pha”.

Một sai sót nhỏ của phiên dịch viên là nếu thêm một câu đồng cảm không đúng chỗ cũng có thể khiến bệnh nhân hiểu nhầm rằng mình “bị bệnh nặng”, hoặc khiến bác sĩ nghĩ rằng bệnh nhân đang đòi hỏi quá.

6. Phiên dịch viên và nghệ thuật “3 lớp giao tiếp”

Tôi nhanh chóng nhận ra rằng giao tiếp y khoa không chỉ là hình thức ngôn ngữ mà ẩn chứa sâu trong đó nhiều điều:

 Bán ngôn ngữ:

Giọng bệnh nhân run → lo âu.
Giọng bác sĩ đều → đang cân nhắc.

Phi ngôn ngữ:

Ánh mắt – tư thế – khoảng cách.
Chỉ cần bác sĩ gật đầu nhẹ khi bệnh nhân đang khóc, không cần nói gì thêm, nhưng bệnh nhân bình tĩnh lại ngay.

Phiên dịch viên ngồi giữa, phải “đọc” được cả các lớp nghĩa này để dịch mạch lạc và chính xác.

7. Ba mô hình bác sĩ – bệnh nhân mà phiên dịch viên phải bắt nhịp ngay lập tức

Có buổi khám mang tính cấp cứu → mô hình “thụ động – chủ động”.
Có buổi khám nội khoa → “hướng dẫn – hợp tác”.
Có buổi dài với bệnh nhân tâm lý → “hợp tác song phương”.

Sai mô hình sẽ sai cách phiên dịch làm tăng căng thẳng. Tuy nhiên cũng có thực tế là nhiều bệnh nhân mong mô hình hợp tác song phương, nhưng bác sĩ lại đang làm theo mô hình hướng dẫn – hợp tác khiến lệch kỳ vọng và làm phiên dịch viên phải “cân bằng”.

Vì vậy HICO xin được kết thúc bài trải nghiệm này ở đây bằng kết luận: Phiên dịch y tế không chỉ dịch lời nói mà dịch cả khoảng cách. Bệnh nhân cần sự chắc chắn và nhanh chóng. Bác sĩ cần sự chính xác và an toàn.

Ở giữa, người phiên dịch cần:

• nắm rõ chuyên môn
• quản lý cảm xúc
• giữ trung lập
• hỗ trợ giao tiếp
• và thu hẹp sự lệch pha kỳ vọng

Vì đôi khi, điều giúp bệnh nhân đỡ hơn không phải là thuốc, mà là một cuộc đối thoại được hiểu đúng nhờ người phiên dịch làm trung gian kết nối.

*P/s: Các bạn có thể đọc thêm trong Chương 6 - Giao tiếp từ góc nhìn của bệnh nhân trong link: 北海道大学医学部