Cha mẹ có biết về chương trình Khám sức khỏe học đường ở Nhật Bản - Ý nghĩa của y học dự phòng

Đối với nhiều cha mẹ Việt ở Nhật, khám sức khỏe học đường bao gồm cả cho các bé ở trường mẫu giáo cho đến các cấp học sau này là một sự kiện rất quen thuộc. Cứ vào đầu năm học, từ tháng 4 đến tháng 6, học sinh lần lượt được đo chiều cao, cân nặng, kiểm tra thị lực, thính lực, tim mạch, lấy mẫu nước tiểu và khám tổng quát ngay tại trường. Hoạt động này đã trở thành một phần không thể thiếu của hệ thống giáo dục Nhật Bản, đến mức nhiều người xem đó là điều hiển nhiên. Và cùng với sự thay đổi của hệ thống y tế, điều tra dịch tễ ở thời điểm hiện tại thì các mục về nội dung khám sức khỏe học đường đã có nhiều thay đổi để phù hợp với sự phát triển của y học và những vấn đề sức khỏe mới của trẻ em.

Cơ sở pháp lý của hoạt động này là Luật Sức khỏe và An toàn trườngvà Quy tắc thi hành Luật Sức khỏe và An toàn trường. Theo quy định, tất cả các trường học phải tổ chức khám sức khỏe định kỳ cho học sinh trước ngày 30 tháng 6 hằng năm. Tuy nhiên, mục tiêu của buổi khám không phải là đưa ra chẩn đoán cuối cùng như tại bệnh viện mà là sàng lọc nhằm phát hiện sớm những bất thường có thể ảnh hưởng đến việc học tập, sinh hoạt và sự phát triển của trẻ. Đồng thời, kết quả khám còn giúp nhà trường đánh giá thực trạng sức khỏe của học sinh để xây dựng các chương trình giáo dục sức khỏe và phòng bệnh phù hợp.

Năm 2014, Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (MEXT) đã ban hành thông báo sửa đổi Quy tắc thi hành Luật, trong đó các nội dung liên quan đến khám sức khỏe học sinh chính thức được áp dụng từ ngày 01/4/2016. Theo Bộ Giáo dục, việc sửa đổi xuất phát từ ba nguyên nhân chính: mô hình bệnh tật của trẻ em đã thay đổi, kỹ thuật y học ngày càng tiến bộ và hệ thống y tế địa phương đã phát triển hơn trước. Vì vậy, các hạng mục khám cũng cần được điều chỉnh để phản ánh đúng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của trẻ em trong xã hội hiện đại.

Một trong những thay đổi dễ nhận thấy nhất là bỏ đo chiều cao ngồi. Trước đây, chiều cao ngồi từng được coi là chỉ số phản ánh sự phát triển của thân mình và được sử dụng trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại cho thấy chỉ số này không còn nhiều giá trị trong đánh giá tăng trưởng. Thay vào đó, việc theo dõi đường cong tăng trưởng chiều cao và cân nặng giúp đánh giá sự phát triển của trẻ chính xác và toàn diện hơn. Vì vậy, từ năm 2016, chiều cao ngồi không còn là hạng mục bắt buộc trong khám sức khỏe học đường.

Một nội dung khác cũng được loại bỏ là xét nghiệm tìm trứng ký sinh trùng trong phân. Những năm sau chiến tranh thế giới thứ 2 năm 1945, bệnh ký sinh trùng rất phổ biến tại Nhật Bản nên đây từng là một xét nghiệm bắt buộc. Tuy nhiên, cùng với sự cải thiện về điều kiện vệ sinh và môi trường sống, tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đã giảm rõ rệt trên phạm vi toàn quốc. Dù vậy, Bộ Giáo dục vẫn lưu ý rằng tại những địa phương còn ghi nhận tỷ lệ mắc cao, việc xét nghiệm và giáo dục phòng chống ký sinh trùng vẫn cần được duy trì tùy theo tình hình thực tế.

Ngược lại, điểm thay đổi quan trọng nhất của lần cải cách năm 2024 gần đây là bổ sung khám hệ vận động thành hạng mục bắt buộc. Đây là nội dung phản ánh rất rõ sự thay đổi trong mô hình bệnh tật của trẻ em Nhật Bản. Nếu trước đây các chương trình khám chủ yếu tập trung vào bệnh truyền nhiễm và suy dinh dưỡng thì hiện nay các vấn đề liên quan đến hệ cơ xương khớp ngày càng được quan tâm. Trẻ em tham gia thể thao với cường độ cao nhiều hơn, trong khi một bộ phận khác lại ít vận động do dành nhiều thời gian cho trò chơi điện tử và thiết bị số. Hai xu hướng trái ngược này đều làm gia tăng các bất thường của hệ vận động. Trong khám hệ vận động, bác sĩ không chỉ quan sát tay và chân mà còn đánh giá toàn diện cột sống, lồng ngực, vai, xương bả vai, khung chậu, khớp và chức năng vận động. Đặc biệt, trẻ sẽ được yêu cầu cúi người ra trước để thực hiện nghiệm pháp cúi người (Forward Bend Test/Adams test) nhằm phát hiện vẹo cột sống thông qua sự mất cân đối của vai, xương bả vai, đường eo hoặc hiện tượng gồ xương sườn. Đây là bệnh thường tiến triển âm thầm trong tuổi dậy thì, đặc biệt ở nữ giới, và nếu không được phát hiện sớm có thể phải điều trị bằng nẹp chỉnh hình hoặc thậm chí phẫu thuật.

Ngoài những thay đổi trên, các mục khám quan trọng vẫn tiếp tục được duy trì. Học sinh được đo chiều cao, cân nặng để đánh giá sự phát triển thể chất; kiểm tra thị lực và thính lực nhằm phát hiện cận thị, giảm thính lực; khám mắt, tai, mũi, họng, da và răng miệng để phát hiện các bệnh thường gặp ở lứa tuổi học đường. Bác sĩ cũng tiến hành khám tim và hệ tuần hoàn, trong đó điện tâm đồ được thực hiện ở một số thời điểm như khi học sinh mới vào tiểu học, trung học cơ sở hoặc trung học phổ thông nhằm sàng lọc rối loạn nhịp tim và bệnh tim bẩm sinh chưa được phát hiện.

Song song với đó là chương trình xét nghiệm nước tiểu học đường– một đặc trưng của hệ thống y tế Nhật Bản. Mẫu nước tiểu buổi sáng được kiểm tra protein, đường và máu vi thể để phát hiện sớm các bệnh lý như viêm cầu thận, bệnh thận IgA hoặc đái tháo đường. Nhiều nghiên cứu cho thấy chương trình này đã góp phần làm giảm số trường hợp suy thận mạn ở trẻ em nhờ được phát hiện và điều trị từ giai đoạn sớm.

Một vấn đề được xã hội Nhật Bản đặc biệt quan tâm trong những năm gần đây là việc mặc hay cởi áo khi khám sức khỏe. Phụ huynh và học sinh ngày càng chú trọng đến quyền riêng tư và cảm giác an toàn của trẻ, nhất là ở lứa tuổi dậy thì. Tuy nhiên, dưới góc độ chuyên môn, bác sĩ cho rằng một số bệnh, đặc biệt là vẹo cột sống, rất khó đánh giá nếu lưng bị che kín hoàn toàn. Chính vì vậy, Bộ Giáo dục không quy định cứng nhắc phải cởi áo hay mặc áo, mà yêu cầu các trường học thực hiện khám theo nguyên tắc vừa bảo đảm độ chính xác chuyên môn, vừa tôn trọng quyền riêng tư của học sinh. Các biện pháp như sử dụng rèm che, bố trí khu vực thay đồ riêng, giảm số học sinh có mặt trong phòng khám, phân công giáo viên cùng giới hỗ trợ và cho phép che phủ phần cơ thể không cần khám đều được khuyến khích áp dụng.

Một nội dung quan trọng khác thường bị cha mẹ hiểu nhầm là khám sức khỏe học đường sẽ kết luận một đứa trẻ có mắc bệnh. Theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục, đây chỉ là hoạt động sàng lọc ban đầu. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, nhà trường sẽ gửi thông báo cho phụ huynh và hướng dẫn đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa để được khám, chẩn đoán và điều trị. Ngay cả đối với những học sinh được đánh giá hoàn toàn khỏe mạnh, kết quả khám vẫn phải được thông báo để gia đình theo dõi sự phát triển của trẻ và duy trì các biện pháp chăm sóc sức khỏe phù hợp.

Sau hơn nửa thế kỷ được duy trì, khám sức khỏe học đường ở Nhật Bản vẫn giữ nguyên mục tiêu cốt lõi là phát hiện sớm, phòng ngừa sớm và can thiệp sớm. Các mục khám đã có một phần thau đổi và điều chỉnh theo bằng chứng khoa học và nhu cầu sức khỏe của trẻ em trong từng giai đoạn. Từ việc loại bỏ những mục không còn giá trị như đo chiều cao ngồi hay xét nghiệm ký sinh trùng bắt buộc, đến việc bổ sung khám hệ vận động và tăng cường bảo vệ quyền riêng tư của học sinh, những cải cách này cho thấy hệ thống khám sức khỏe học đường của Nhật Bản luôn hướng tới mục tiêu vừa chính xác về chuyên môn, vừa phù hợp với sự phát triển của xã hội hiện đại.

Ở Việt Nam các bé được khám thế nào? Nếu có điều muốn chia sẻ cùng HICO, mời bạn nhắn tin vào phần bình luận phía dưới bài viết này nha.

Từ vựng Việt Nhật trong bài:

Luật Sức khỏe và An toàn trường học: 学校保健安全法  

Quy tắc thi hành Luật Sức khỏe và An toàn trường học: 学校保健安全法施行規則

Chiều cao ngồi: 座高

Đường cong tăng trưởng chiều cao và cân nặng:身長曲線・体重曲線

Xét nghiệm tìm trứng ký sinh trùng trong phân: 寄生虫卵検査

Khám hệ vận động:運動器検診

Vẹo cột sống: 側弯症

Link tổng hợp bài viết:

学校健診　どこが変わった？変わらない？ 今時の新しい検査項目は？ 着衣や脱衣は？ | ページ 2 | ヨミドクター(読売新聞)

学校保健安全法 | e-Gov 法令検索

学校保健安全法施行規則の一部改正等について（通知）：文部科学省