BẠN CÓ BIẾT VỀ CHẤT CẢN QUANG?

Khi đi khám bệnh và bác sĩ nói “Hôm nay anh/chị sẽ chụp có tiêm thuốc cản quang nhé” thì nhiều người thường lo lắng là “Thuốc đó là thuốc gì? Có hại không? Có phải ai cũng dùng được không?”

Là một phiên dịch y tế, tôi thường đọc vị được những băn khoăn ấy của bệnh nhân nên sau khi hỏi lại bệnh nhân thì tôi vẫn hay thay họ đặt câu hỏi với bác sĩ để được giải thích theo cách dễ hiểu nhất.

Bài viết dưới đây từ góc nhìn và trải nghiệm thực tếcủa Phiên dịch viên y tếnên HICO hi vọng các bạn sẽ hiểu rõ hơn mà không hoang mang.

1. Chất cản quang là gì?

Nếu bạn tưởng tượng cơ thể mình như một bức ảnh đen–trắng, thì nhiều bộ phận trong cơ thể có màu… gần giống nhau, rất khó nhìn rõ sự khác biệt. Chất cản quang đơn giản là một loại thuốc giúp tô đậm hình ảnh bên trong cơ thể để bác sĩ nhìn được rõ hơn những cơ quan quan trọng hoặc những chỗ đang có vấn đề. Chất cản quang có thể uống, có thể tiêm, tùy loại xét nghiệm. Nó không phải thuốc chữa bệnh, mà là thuốc giúp nhìn cho rõ hơn.

2 . Khi nào bác sĩ cần dùng chất cản quang?

Tôi với cương vị là 1 phiên dịch viên y tế, sau khi xác nhận lại với bác sĩ thì thường được giải thích thế này:

• Nếu bác sĩ muốn xem mạch máu có bị tắc hay bị vỡ không, họ cần thuốc cản quang.
• Nếu bác sĩ cần xác định khối u, họ cần thuốc cản quang để xem khối đó hút nhiều hay ít máu.
• Nếu bác sĩ muốn thấy rõ dạ dày, ruột, đường mật, thuốc cản quang sẽ làm nổi bật những đoạn bất thường.
• Với não, tủy sống, gan, thận, thuốc cản quang giúp nhìn thấy những tổn thương mà ảnh bình thường không đủ rõ.

Nói ngắn gọn là nếu không có chất cản quang, bác sĩ có thể bỏ sót bệnh.

3. Những loại thuốc cản quang thường gặp

(1) Thuốc chứa iod – dùng trong chụp CT, chụp mạch

Đây là loại bệnh nhân thường được tiêm vào tĩnh mạch. Nó làm cho mạch máu và các cơ quan sáng lên trên ảnh chụp.

(2) Gadolinium – dùng trong MRI

Loại này khác iod, dùng cho máy MRI. Nó giúp bác sĩ phân biệt rõ những tổn thương trong não, tủy sống, gan…

(3) Barium hoặc Gastrografin – dùng cho đường tiêu hóa

• Barium: uống để chụp thực quản, dạ dày, ruột.
• Gastrografin: dùng khi nghi ngờ ruột bị thủng hoặc tắc.

4. Thế còn tác dụng phụ thì sao? Có nguy hiểm không?

Đây là câu bệnh nhân hỏi nhiều nhất. Tôi luôn phải hết sức chú ý trong việc sử dụng từ ngữ để giải thích rõ ràng và trấn an họ:

Phản ứng nhẹ – rất thường gặp và nhanh hết

• Cảm giác nóng chạy khắp người khi tiêm
• Hơi buồn nôn
• Ngứa nhẹ, nổi vài nốt mẩn
• Nhức đầu, chóng mặt thoáng qua

Các phản ứng này không nguy hiểm, thường chỉ vài phút.

Phản ứng nặng – rất hiếm

Có thể khó thở, tụt huyết áp, phản vệ.
Nhưng tỷ lệ xảy ra cực thấp và bệnh viện luôn có bác sĩ trực để xử lý ngay.

Với thận

Một số thuốc cản quang có thể ảnh hưởng đến thận nếu bạn đã có bệnh thận từ trước.
Vì vậy trước khi chụp, bác sĩ luôn kiểm tra xét nghiệm thận.

5. Những trường hợp không được dùng chất cản quang

Đây là phần quan trọng và tôi luôn nhắc bệnh nhân phải nói thật về tình hình bệnh của mình.

Bạn không được dùng chất cản quang nếu thuộc nhóm sau:

(1) Đã từng bị dị ứng nặng hoặc sốc với thuốc cản quang trước đây

Nếu lần trước tiêm mà bị khó thở, tụt huyết áp, phải cấp cứu thì lần này tuyệt đối không dùng.

(2) Bệnh thận nặng: Thận không lọc được thuốc sẽ rất nguy hiểm.

(3) Bệnh tuyến giáp nặng (với thuốc iod): Chất iod có thể làm tình trạng bệnh bùng lên.

(4) Nghi ngờ thủng ruột (đối với barium): Nếu ruột thủng, barium rò ra ngoài sẽ gây biến chứng. Đây là những chống chỉ định tuyệt đối – nghĩa là kể cả cần thiết, bác sĩ vẫn không dùng.

6. Nhưng hầu như với nhiều bệnh nhân khác thì thường không phải là chất cấm, mà chỉ cần báo trước:

Ví dụ:

• Bạn bị hen suyễn
• Bạn từng có dị ứng nhẹ với nhiều thứ
• Bạn đang dùng thuốc đái tháo đường nhóm metformin
• Bạn mang thai hoặc nghi ngờ có thai
• Bạn bị bệnh tim, gan, thận mức độ nhẹ hoặc trung bình

Những trường hợp này không phải kiêng hoàn toàn. Chỉ cần bác sĩ biết trước để chuẩn bị thuốc dự phòng, xét nghiệm, theo dõi sát hơn.

7. Cần làm gì trước và sau khi dùng chất cản quang?

Tôi luôn hỏi lại và được hướng ngắn gọn thế này:

Trước chụp

• Nhịn ăn 4–6 giờ (nếu được yêu cầu).
• Uống đủ nước (trừ khi bác sĩ dặn khác).
• Ngừng metformin trước và sau chụp 48–72 giờ.
• Báo TẤT CẢ tiền sử dị ứng, bệnh nền, thuốc đang dùng.

Sau chụp

• Uống nhiều nước để thải thuốc nhanh.
• Theo dõi cơ thể 24–48 giờ.
• Nếu có phát ban, khó thở, phù mặt → quay lại bệnh viện ngay.

Chất cản quang không phải là thứ nguy hiểm, mà là công cụ giúp bác sĩ nhìn rõ và chẩn đoán chính xác. Phần lớn bệnh nhân dùng rất an toàn. Chỉ một số ít trường hợp cần tránh hoàn toàn – và điều này hoàn toàn có thể được kiểm soát bằng cách báo đúng và đủ tiền sử.

Là phiên dịch viên y tế, tôi luôn nói với bệnh nhân là “Hãy cho bác sĩ biết mọi thông tin bạn có. Bác sĩ sẽ biết cách chọn loại cản quang phù hợp, hoặc chọn phương án thay thế an toàn nhất cho bạn.” Nếu chuẩn bị làm xét nghiệm có chất cản quang, hãy đọc ngay bài viết trên của HICO nhé.

Link tài liệu tham khảo: https://hospital.luke.ac.jp/guide/51_radiology/contrast_media.html