Biết nhiễm viêm gan B rồi! Hi vọng vào điều trị bằng chế độ ăn uống hay là bằng thuốc ức chế virus?

Viêm gan B từ lâu đã không còn là một khái niệm xa lạ, đặc biệt với người Việt chúng ta. Tại Việt Nam, ước tính có khoảng 7,8 đến hơn 10 triệu người bị nhiễm mạn tính virus viêm gan B (HBV), với tỷ lệ dương tính chiếm khoảng 8% đến 25% dân số, duy trì mức lây nhiễm rất cao. Trong những năm gần đây, người ta ghi nhận có khoảng 9,3% người trưởng thành khỏe mạnh mang tình trạng nhiễm tiềm ẩn, nghĩa là trong 100 người thì có khoảng 9 người nhiễm, đây thực sự là một gánh nặng y tế cộng đồng. Trái lại, tại Nhật Bản, tỷ lệ này chỉ khoảng 1%, phản ánh sự khác biệt rõ rệt về chiến lược phòng ngừa và kiểm soát bệnh.

Nhiều bệnh nhân người Việt đến khám tại các bệnh viện ở Nhật không phải vì triệu chứng của viêm gan, mà phát hiện bệnh một cách hoàn toàn tình cờ trong một lần khám sức khỏe định kỳ, trước phẫu thuật, hoặc khi kiểm tra vì một lý do khác. Sự tình cờ này thực chất không hề ngẫu nhiên. Nó phản ánh bản chất đặc biệt của bệnh, một căn bệnh có thể tồn tại hàng chục năm trong cơ thể mà không gây ra bất kỳ dấu hiệu rõ ràng nào. Phần lớn những trường hợp như vậy là hệ quả của lây nhiễm dọc từ mẹ sang con từ rất sớm. Lúc đó virus xâm nhập cơ thể trong giai đoạn sơ sinh, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, không nhận diện virus là kẻ thù. Kết quả là virus không bị loại bỏ mà âm thầm tồn tại, cùng với cơ thể trưởng thành. Đến khi được phát hiện, nhiều người đã ở trong trạng thái viêm gan mạn tính mà hoàn toàn không hay biết. Điều này có thể đã dẫn đến một nghịch lý trong nhận thức của nhiều bệnh nhân rằng không có triệu chứng tức là “không có bệnh”.

Viêm gan B là căn bệnh khó có thể chữa khỏi hoàn toàn

Khác với viêm gan C, nơi mà điều trị hiện đại có thể loại bỏ hoàn toàn virus, viêm gan B vẫn còn là một thách thức lớn của y học. Lý do nằm ở cấu trúc sinh học đặc biệt của virus. Sau khi xâm nhập vào tế bào gan, virus tạo ra một dạng DNA vòng bền vững, tồn tại trong nhân tế bào, đóng vai trò như một kho lưu trữ lâu dài. Dạng DNA này gần như không thể bị loại bỏ bằng các thuốc hiện có. Điều đó có nghĩa là: điều trị viêm gan B hiện nay không nhằm mục tiêu “diệt tận gốc”, mà là kiểm soát. Các thuốc kháng virus, như Entecavir hay Tenofovir, hoạt động bằng cách ngăn virus nhân lên, đưa tải lượng virus về mức rất thấp hoặc không phát hiện được. Khi virus bị khóa hoạt động, quá trình phá hủy tế bào gan cũng được ngăn chặn.

Nói cách khác, điều trị không xóa bỏ virus, nhưng biến nó từ một kẻ tấn công thành một kẻ bị kiểm soát.

Câu hỏi khó nhất - Có phải uống thuốc suốt đời? Nhưng bệnh nhân hoàn toàn kỳ vọng vào các thuốc thế hệ mới, sớm nhất là vào mùa Thu 2026.

Đây có lẽ là câu hỏi khiến nhiều bệnh nhân nản lòng nhất. Câu trả lời, trong phần lớn trường hợp, là có. Vì virus không bị loại bỏ hoàn toàn, việc ngừng thuốc thường dẫn đến hiện tượng virus tái hoạt động. Khi đó, bệnh có thể bùng phát trở lại, thậm chí ở mức độ nặng hơn, gây viêm gan cấp hoặc suy gan nguy hiểm. Chỉ trong những điều kiện rất nghiêm ngặt khi tải lượng virus duy trì ở mức cực thấp trong thời gian dài bác sĩ mới cân nhắc việc ngừng thuốc.

Hãng dược GlaxoSmithKline của Anh (GSK) đã chính thức nộp đơn xin phê duyệt thuốc Bepirovirsen – một dạng thuốc ASO (antisense oligonucleotide) – để điều trị nhiễm viêm gan B mạn tính. Thuốc này đã được chỉ định là thuốc tiên phong từ năm 2024 và hiện đang bước vào giai đoạn xét duyệt để có thể đưa vào sử dụng trong thời gian tới, dự kiến sớm nhất khoảng mùa thu 2026 hoặc trong năm sau tùy tiến độ phê duyệt. Khác với các thuốc kháng virus hiện nay chỉ có tác dụng ức chế sự nhân lên của virus, Bepirovirsen có cơ chế tác động sâu hơn vào vật liệu di truyền của HBV. Thuốc có khả năng:

• Làm giảm kháng nguyên bề mặt virus (HBsAg)
• Ức chế quá trình nhân bản của virus
• Kích hoạt lại hệ miễn dịch của cơ thể để nhận diện virus

Nếu đặt câu hỏi theo một cách khác rằng “Uống thuốc suốt đời hay đối mặt với nguy cơ ung thư gan?” thì có lẽ lựa chọn với nhiều bệnh nhân sẽ trở nên rõ ràng hơn. Các dữ liệu dài hạn cho thấy, nếu không điều trị, khoảng 20–30% bệnh nhân viêm gan B mạn sẽ tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư gan trong vòng 20–30 năm. Ngược lại, với điều trị đúng và đều đặn, nguy cơ này có thể giảm xuống mức rất thấp, và người bệnh có thể sống, làm việc, lập gia đình như người bình thường.

Nỗi sợ thuốc và sự đánh giá sai lệch về nguy cơ

Trong thực tế lâm sàng, một trong những rào cản lớn nhất không phải là thiếu thuốc, mà là sự do dự của bệnh nhân. Không ít người, sau khi được chẩn đoán, lại lựa chọn trì hoãn điều trị. Lý do thường là sợ tác dụng phụ, sợ phải uống thuốc lâu dài, hoặc đơn giản là vì chưa thấy gì nguy hiểm.

Nỗi lo về việc thuốc “hại thận, hại xương, hại cơ thể, ảnh hưởng đến sinh con...” là một ví dụ điển hình. Đúng là các thế hệ thuốc cũ từng ghi nhận một tỷ lệ nhỏ ảnh hưởng đến chức năng thận và mật độ xương. Tuy nhiên, với các thuốc thế hệ mới, đặc biệt là dạng Tenofovir cải tiến, những vấn đề này đã được giảm thiểu đáng kể. Hơn nữa, trong hệ thống y tế tại Nhật, bệnh nhân luôn được theo dõi định kỳ bằng xét nghiệm máu và nước tiểu. Bất kỳ thay đổi nhỏ nào cũng có thể được phát hiện sớm và điều chỉnh kịp thời.

Điều cần nhất mạnh nhất đó là trong khi tác dụng phụ của thuốc có thể theo dõi và kiểm soát, thì tổn thương do virus gây ra lại âm thầm và không thể đảo ngược nếu đã tiến triển xa.

Song song với nỗi sợ thuốc là một niềm tin khá phổ biến của bệnh nhân là có thể “điều trị bằng ăn uống”. Việc điều chỉnh chế độ ăn chắc chắn có lợi cho gan giúp giảm gánh nặng từ rượu, chất béo hay độc tố. Nhưng điều này không tác động trực tiếp đến virus. Nó giống như việc giữ cho ngôi nhà sạch sẽ trong khi vẫn để kẻ trộm tự do ra vào. Sự dễ chịu mà bệnh nhân cảm nhận được sau khi ăn uống điều độ thường chỉ là cải thiện triệu chứng tiêu hóa, không phải là kiểm soát bệnh.

Các bạn nữ trẻ - Điều trị không phải là rào cản cho tương lai

Một trong những lo lắng lớn nhất của bệnh nhân nữ trẻ tuổi là khả năng mang thai và sinh con. Tuy nhiên, với y học hiện đại, viêm gan B không còn là trở ngại như trước đây. Các thuốc hiện nay, đặc biệt là Tenofovir, được chứng minh là an toàn trong thai kỳ và cả trong thời gian cho con bú. Điều quan trọng là không ngừng thuốc và lên kế hoạch điều trị phù hợp cùng bác sĩ. Nếu đang điều trị mà phát hiện có thai, bệnh nhân cần được đánh giá lại tải lượng virus để quyết định có tiếp tục hay điều chỉnh thuốc hay không. Trong những trường hợp tải lượng virus cao, việc duy trì điều trị còn giúp giảm đáng kể nguy cơ lây truyền sang con. Đối với những phụ nữ chỉ phát hiện viêm gan B khi đã mang thai, quy trình xử trí tại Nhật hướng dẫn rất rõ ràng: theo dõi sát virus trong máu, và nếu cần, bắt đầu điều trị ở giai đoạn cuối thai kỳ. Quan trọng hơn cả là các biện pháp phòng ngừa cho trẻ sau sinh. Chỉ cần tiêm vắc-xin và globulin miễn dịch trong vòng 12 giờ đầu sau sinh, khả năng bảo vệ trẻ khỏi nhiễm virus có thể vượt quá 90%. Ngay cả việc cho con bú, điều từng gây nhiều lo ngại hiện nay cũng được xem là an toàn trong hầu hết các trường hợp.

Một hệ thống hỗ trợ để bệnh nhân yên tâm điều trị

Một điểm khác biệt quan trọng tại Nhật Bản là cách hệ thống y tế tiếp cận viêm gan B như một bệnh mạn tính cần được kiểm soát lâu dài, thay vì chỉ điều trị khi có biến chứng. Chính phủ triển khai các chương trình hỗ trợ chi phí, giúp bệnh nhân chỉ phải chi trả một khoản cố định mỗi tháng cho toàn bộ quá trình điều trị. Điều này không chỉ giảm gánh nặng tài chính mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì tuân thủ điều trị yếu tố then chốt để ngăn ngừa ung thư gan trong tương lai.

Chế độ hỗ trợ chi phí điều trị viêm gan B và C tại Nhật

Tại Nhật Bản, chính phủ có chương trình hỗ trợ đặc biệt dành cho bệnh nhân viêm gan B hoặc C mạn tính đang điều trị bằng thuốc kháng virus (như Entecavir, Tenofovir) hoặc Interferon.

Thông thường, người bệnh phải tự chi trả khoảng 30% chi phí y tế theo bảo hiểm. Tuy nhiên, với chương trình này, chi phí được giới hạn theo mức trần cố định mỗi tháng

• Khoảng 10.000 yên/tháng: áp dụng cho hộ gia đình có thu nhập thấp
• Khoảng 20.000 yên/tháng: áp dụng cho hộ gia đình có thu nhập thông thường

Nghĩa là dù chi phí điều trị thực tế cao đến đâu, người bệnh chỉ trả tối đa đến mức trần này mỗi tháng, phần còn lại do nhà nước chi trả.

Điều kiện để được hỗ trợ

Người bệnh cần đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:

• Có bảo hiểm y tế công (health insurance) tại Nhật
• Được chẩn đoán viêm gan B mạn tính hoặc viêm gan C mạn tính / xơ gan do virus
• Có chỉ định điều trị bằng thuốc kháng virus từ bác sĩ chuyên khoa gan được công nhận

Quy trình đăng ký

Thủ tục xin hỗ trợ được thực hiện tại Trung tâm y tế địa phương (保健所 – Hokenjo) nơi cư trú:

Bước 1: Lấy mẫu đơn đăng ký hỗ trợ (có thể tại Hokenjo hoặc website địa phương)

Bước 2: Khám và xin giấy chứng nhận bệnh từ bác sĩ điều trị

Bước 3: Nộp hồ sơ tại Hokenjo, gồm:

• Đơn xin trợ cấp
• Giấy xác nhận của bác sĩ
• Bản sao thẻ bảo hiểm y tế
• Giấy chứng nhận thu nhập (để xác định mức 10.000 hay 20.000 yên/tháng)

Bước 4: Chờ xét duyệt (thường khoảng 1–2 tháng) và nhận thẻ: Thẻ hỗ trợ chi phí điều trị viêm gan.

Như vậy, viêm gan B mạn tính là một bệnh lý nguy hiểm vì tiến triển âm thầm trong nhiều năm mà không có triệu chứng rõ ràng. Theo dữ liệu từ Nhật Bản, nếu không được điều trị, khoảng 2% bệnh nhân mỗi năm có thể tiến triển thành xơ gan. Khi đã bước vào giai đoạn xơ gan, nguy cơ phát triển thành ung thư gan tăng lên khoảng 5–8% mỗi năm. Tích lũy theo thời gian, điều này có nghĩa là trong vòng 20–30 năm, khoảng 20–30% bệnh nhân có thể tử vong do ung thư gan hoặc các biến chứng nặng của xơ gan. Điều đáng lo ngại là bệnh thường tiến triển âm thầm, khiến nhiều người chủ quan vì chưa có triệu chứng hoặc nghĩ rằng mình nằm trong nhóm may mắn. Tuy nhiên, viêm gan B hoạt động theo cơ chế phá hủy gan kéo dài từng ngày. Chính vì vậy, việc không điều trị đồng nghĩa với việc để virus tiếp tục gây tổn thương trong im lặng. Trong khi đó, điều trị hiện nay bằng thuốc kháng virus có thể ức chế mạnh sự nhân lên của virus, giúp giảm đáng kể nguy cơ xơ gan và ung thư gan, với mức an toàn cao và được theo dõi y khoa chặt chẽ. Thuốc không phải gánh nặng nguy hiểm như nhiều người lo ngại, và các tác dụng phụ nếu có thường nhẹ và có thể kiểm soát. Nhiều bệnh nhân từ chối điều trị vì chưa cảm nhận được sự nguy hiểm trước mắt, hoặc tin rằng chỉ cần ăn uống lành mạnh là đủ. Tuy nhiên, ăn uống chỉ giúp hỗ trợ chức năng gan, chứ không thể loại bỏ virus hay ngăn chặn quá trình phá hủy tế bào gan. Việc chấp nhận điều trị không phải là vì bệnh đã nặng, mà là để phòng ngừa tương lai. Đây là quyết định mang tính bảo vệ lâu dài cho chính bản thân và gia đình. Điều trị sớm giúp người bệnh duy trì cuộc sống bình thường, giảm tối đa nguy cơ biến chứng nghiêm trọng, và quan trọng nhất là tránh được những hậu quả không thể đảo ngược trong tương lai đấy ạ.

Link tổng hợp và tham khảo bài viết:

【第2回】ベトナムではＢ型肝炎に注意 [コラム] - VIETJOベトナムニュース

B型肝炎は治る？自然治癒するケースや治療・予防方法などを解説 | 豊島区・池袋至近 東長崎駅前内科クリニック

B型肝炎治療ガイドライン（第4版）2022年6月

ベトナム｜外務省

GSK　ASO製剤・ベピロビルセンを承認申請　HBV持続感染を対象に　先駆的医薬品に指定 | ニュース | ミクスOnline