Từ Chuyên khoa I, II đến đào tạo theo năng lực. Việt Nam chúng ta có đang tiến gần hơn tới mô hình đào tạo bác sĩ chuyên khoa của Nhật Bản?

Vì vậy, trong nhận thức thông thường, chúng ta dễ hình dung một trục phát triển: Bác sĩ → Chuyên khoa I → Chuyên khoa II

Bên cạnh đó còn tồn tại một con đường khác là bác sĩ nội trú, vốn được xem là chương trình đào tạo sau đại học có tính tuyển chọn cao, dành cho những bác sĩ trẻ đáp ứng điều kiện tuyển sinh ngay sau khi tốt nghiệp. Sau khoảng 3 năm đào tạo chuyên sâu, BSNT có lợi thế khi làm việc tại bệnh viện lớn, trở thành giảng viên y khoa, phát triển tại bệnh viện tư hoặc tiếp tục CKII, tiến sĩ và tu nghiệp nước ngoài.

Như vậy, Việt Nam hiện tồn tại song song nhiều con đường đào tạo sau đại học: bác sĩ nội trú, chuyên khoa I, chuyên khoa II và các chương trình đào tạo học thuật như thạc sĩ, tiến sĩ. Điều này có ưu điểm là tạo nhiều lựa chọn phát triển nghề nghiệp. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra một vấn đề rằng mối quan hệ giữa văn bằng, năng lực chuyên môn và phạm vi hành nghề không phải lúc nào cũng hoàn toàn tương ứng với nhau. Một bác sĩ CKII chắc chắn đã trải qua quá trình đào tạo chuyên sâu, nhưng chỉ riêng chữ “CKII” chưa cho chúng ta biết đầy đủ bác sĩ đó được đào tạo những kỹ thuật gì, thực hành ở mức nào và có thể đảm nhiệm chính xác phạm vi chuyên môn nào. Đây dường như chính là một trong những vấn đề mà Bộ Y tế muốn xem xét lại.

Nhật Bản không có hệ thống “Chuyên khoa I – Chuyên khoa II”

Nếu sử dụng tư duy CKI – CKII của Việt Nam để nhìn hệ thống Nhật Bản, chúng ta rất dễ nhầm khi phiên dịch, bởi Nhật Bản không có hệ thống phân cấp tương đương CKI – CKII.

Tại Nhật, sau 6 năm học Y, sinh viên phải vượt qua Kỳ thi Quốc gia về Y khoa (医師国家試験) và đăng ký Y bạ 医籍 để được cấp giấy phép hành nghề bác sĩ (医師免許). Sau đó, bác sĩ trẻ bắt đầu 2 năm đào tạo lâm sàng ban đầu (初期臨床研修). Trong thời gian này, họ được gọi là 研修医, luân phiên qua nhiều chuyên khoa và tham gia khám, điều trị dưới sự hướng dẫn, giám sát của bác sĩ hướng dẫn (指導医) để hình thành năng lực lâm sàng cơ bản. Sau 2 năm, bác sĩ có thể lựa chọn chuyên ngành và bước vào đào tạo chuyên khoa (専門研修). Lúc này họ được gọi là 専攻医, thường tiếp tục đào tạo khoảng 3–5 năm tùy chuyên ngành. Sau khi hoàn thành chương trình và đáp ứng các yêu cầu đánh giá, họ mới được công nhận là 専門医 – bác sĩ chuyên khoa. Các bạn có thể hình dung theo sơ đồ:

6 năm Y khoa → 医師国家試験 → 医師免許 → 研修医 (2 năm) → 専攻医 (khoảng 3–5 năm) → 専門医 → chuyên khoa sâu (サブスペシャリティ)

Trong giai đoạn này 02 năm đào tạo lâm sàng ban đầu, mục tiêu chưa phải đào tạo ngay một bác sĩ tim mạch, tiêu hóa hay ngoại thần kinh, mà trước hết là họ đào tạo ra một bác sĩ có năng lực lâm sàng cơ bản. Bác sĩ trẻ phải tiếp xúc với nhiều lĩnh vực khác nhau như nội khoa, cấp cứu, ngoại khoa, nhi khoa, sản phụ khoa, tâm thần, y tế cộng đồng… để hình thành khả năng tiếp cận người bệnh một cách toàn diện.

Có thể hiểu đơn giản:

Tốt nghiệp y khoa → thi quốc gia/có giấy phép bác sĩ → 2 năm đào tạo lâm sàng ban đầu

Người đang ở giai đoạn này thường được gọi là 研修医 – bác sĩ thực tập/đào tạo lâm sàng ban đầu. Nếu phải dịch theo phân cấp hiện hành thì từ này có thể tương đương với bác sĩ CKI của Việt Nam.

Từ “研修医” đến “専攻医” rồi mới trở thành “専門医”

Đây là điểm rất đáng chú ý của hệ thống Nhật Bản. Sau đào tạo lâm sàng ban đầu, bác sĩ lựa chọn một lĩnh vực chuyên môn và tham gia chương trình đào tạo chuyên khoa. Trong hệ thống chuyên khoa mới được triển khai từ năm 2018, có 19 lĩnh vực chuyên khoa cơ bản – 基本領域 như nội khoa, ngoại khoa, nhi khoa, sản phụ khoa, tâm thần, da liễu, nhãn khoa, tai mũi họng, tiết niệu, cấp cứu…

Trong giai đoạn này, họ được gọi là: 専攻医（せんこうい）– bác sĩ đang đào tạo chuyên khoa. Thời gian đào tạo tùy chuyên ngành và chương trình, thường kéo dài khoảng 3–5 năm hoặc hơn. Sau khi hoàn thành chương trình và đáp ứng các yêu cầu chuyên môn, bác sĩ phải vượt qua quy trình đánh giá cần thiết để được công nhận: 専門医（せんもんい）– bác sĩ chuyên khoa. Do đó, con đường nghề nghiệp của Nhật có thể hình dung như sau:

医学部卒業
↓
医師国家試験・医師免許
↓
初期臨床研修 2 năm
↓
専攻医 – đào tạo chuyên khoa
↓
基本領域専門医 – bác sĩ chuyên khoa cơ bản

Nhưng chưa dừng lại ở đó.

Sau chuyên khoa cơ bản còn có “Sub-specialty”Chuyên khoa sâu.

Một bác sĩ nội khoa không nhất thiết dừng lại ở danh hiệu bác sĩ chuyên khoa nội. Nếu muốn chuyên sâu hơn về tim mạch, tiêu hóa, hô hấp, huyết học hay các lĩnh vực khác, bác sĩ có thể tiếp tục đào tạo trong サブスペシャリティ領域 – sub-specialty, tức chuyên khoa sâu/chuyên khoa phụ. Ví dụ, về mặt khái niệm có thể hình dung:

Nội khoa
→ chuyên khoa Nội
→ đào tạo chuyên sâu Tim mạch
→ chuyên gia Tim mạch

Như vậy ở đây là Nhật Bản không nhất thiết nói: “Bác sĩ này ở cấp I hay cấp II?” mà họ nói Bác sĩ này được đào tạo trong chuyên ngành nào, đã hoàn thành chương trình nào và được công nhận năng lực chuyên môn ở lĩnh vực nào?

Việt Nam thiên về “cấp văn bằng”, Nhật Bản nhấn mạnh “lộ trình chuyên môn”

Nếu đơn giản hóa để so sánh, chúng ta có thể thấy:

Vậy đề xuất mới của Bộ Y tế Việt Nam nói lên điều gì?

Điểm đáng chú ý nhất trong đề xuất năm 2026 là Bộ Y tế đang nghiên cứu khả năng không tiếp tục coi CKI và CKII là hai tầng đào tạo cố định áp dụng tương đối đồng đều cho các chuyên ngành, mà chuyển sang chương trình chuyên khoa với thời gian và nội dung linh hoạt hơn. Theo hướng được nêu trong dự thảo, việc đào tạo có thể được xem xét dựa trên:

chuyên ngành → vị trí việc làm → phạm vi chuyên môn → năng lực cần đạt → nội dung đào tạo → thời gian cần thiết.

Nếu được triển khai thực chất, đây là một sự thay đổi rất đáng chú ý. Bởi một câu hỏi hiển nhiên là: tại sao tất cả các chuyên ngành lại phải được đặt trong cùng một khung thời gian đào tạo 2–3 năm?

Để trở thành bác sĩ có khả năng làm chủ một lĩnh vực ngoại khoa phức tạp, thời gian tích lũy kỹ năng, số ca phẫu thuật và kinh nghiệm lâm sàng cần thiết chắc chắn khác với nhiều chuyên ngành khác. Ngay trong cùng một lĩnh vực, một bác sĩ nội khoa tổng quát và một bác sĩ muốn đi sâu vào tim mạch can thiệp cũng cần những lộ trình hoàn toàn khác nhau. Nếu thời gian đào tạo được quyết định bởi năng lực mà chuyên ngành thực sự yêu cầu, thay vì trước hết bởi tên của văn bằng, hệ thống sẽ có khả năng phản ánh thực tế hành nghề tốt hơn.

Một tín hiệu khác còn quan trọng hơn, Việt Nam đang nhìn lại vai trò của bác sĩ nội trú

Bộ Y tế cũng đề cập định hướng thống nhất hơn mô hình đào tạo bác sĩ nội trú, coi đây là một chương trình chuyên khoa đặc biệt dành cho những sinh viên, bác sĩ trẻ xuất sắc và là một trong những con đường đào tạo đội ngũ chuyên gia. Điều này khá gần với một nguyên tắc phổ biến trong đào tạo y khoa quốc tế: sau đào tạo y khoa cơ bản phải có một quá trình đào tạo lâm sàng có hệ thống trước khi trở thành bác sĩ chuyên khoa độc lập. Nhật Bản thể hiện nguyên tắc này khá rõ: bác sĩ → đào tạo lâm sàng cơ bản → đào tạo chuyên khoa → chuyên khoa cơ bản → chuyên khoa sâu. Mỗi giai đoạn trả lời một câu hỏi khác nhau. Hai năm đầu trả lời: Bạn đã có đủ năng lực lâm sàng nền tảng của một bác sĩ chưa?Đào tạo chuyên khoa trả lời: Bạn đã đủ năng lực hành nghề trong chuyên ngành của mình chưa? Sub-specialty tiếp tục trả lời: Bạn đã đủ năng lực để xử lý một lĩnh vực chuyên sâu hơn nữa chưa? Cách tổ chức như vậy làm cho quá trình phát triển nghề nghiệp trở thành một chuỗi đào tạo liên tục, thay vì tập hợp các văn bằng tách rời.

Đề xuất của Bộ Y tế Việt Nam hiện vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu và hoàn thiện chính sách, vì vậy còn quá sớm để khẳng định CKI và CKII sẽ biến mất hay mô hình cuối cùng sẽ giống quốc gia nào. Tuy nhiên, việc chính cơ quan quản lý đặt vấn đề rằng mô hình hai cấp CKI–CKII chưa thực sự phù hợp với phạm vi hành nghề và mức độ chuyên sâu khác nhau của từng chuyên ngành là một tín hiệu đáng chú ý. Nếu cải cách đi đúng hướng,Việt Nam có thể hướng tới là một hệ thống của riêng mình, nhưng trong đó con đường nghề nghiệp của bác sĩ trở nên rõ ràng hơn: Đào tạo nền tảng → đào tạo lâm sàng → chuyên khoa cơ bản → chuyên khoa sâu → cập nhật và đánh giá năng lực liên tục. Khi đó, giá trị của một bác sĩ sẽ ngày càng ít phụ thuộc vào việc sau tên họ có chữ “CKI” hay “CKII”, và ngày càng phụ thuộc vào một điều quan trọng hơn: Họ đã được đào tạo để làm gì, và họ thực sự có năng lực làm điều đó tốt đến đâu. Đó có lẽ mới là đích đến thực sự của cải cách đào tạo bác sĩ chuyên khoa.

Tổng hợp bài viết theo link

医師臨床研修制度とは | 日本病院ライブラリー協会

Bộ Y tế đề xuất thay mô hình bác sĩ chuyên khoa I, II

日本の研修制度・専門医プログラム｜日本の医師免許を取得したい外国人のための情報サイト